Zabawy sensoryczne dla dzieci, które wspierają rozwój

Różne faktury, dziwne tekstury, nieznane dotąd kształty. Dzieci poznają i postrzegają świat w innych kategoriach i potrafią dostrzec najdrobniejsze niuanse. Rozwój sensoryczny ułatwia im poruszanie się po nieznanym i ośmiela do coraz większej ciekawości. Czym są zabawy sensoryczne dla dzieci i jak je wprowadzić do codziennej rutyny? 

Kiedy dziecko zanurza rękę w misce z ryżem, uderza dłonią w wodę albo bez ostrzeżenia wgniata palce w kawałek ciasta, nie próbuje robić bałaganu ani pokazać, że się nudzi (no, zazwyczaj…). To jego pomysł na poznawanie świata w najbardziej naturalny dla niego sposób. Ten impuls do dotykania, ugniatania i eksplorowania każdej napotkanej tekstury to instynktowny sposób na zdobywanie informacji o otaczającym świecie. Zabawy sensoryczne dla dzieci są sposobem na to, żeby realizować tę potrzebę w bezpieczny sposób i pozwolić na chaos, ale kontrolowany.

Czym są zabawy sensoryczne i dlaczego dzieci ich potrzebują?

Zabawy sensoryczne to wszelkie aktywności, które angażują zmysły dziecka: dotyk, wzrok, słuch, węch, smak, a także propriocepcję, czyli czucie głębokie – poczucie własnego ciała w przestrzeni. Choć brzmi to dosyć abstrakcyjnie, w zasadzie polega na tym, że dzieci nie potrafią oddzielić tego, co widzą, od tego, jak są postrzegane. Właśnie dlatego, że trudno im osadzić się w otaczającym świecie, nie są najlepsze w zabawę w chowanego – na przykład kiedy zamkną oczy, myślą, że ich nie widać.   

Kiedy dziecko przesypuje piasek kinetyczny, zanurza dłonie w glinie, tnie plastelinę plastikowym nożykiem albo gniecie ciasto, jego mózg przetwarza jednocześnie dziesiątki sygnałów: opór materiału, jego temperaturę, fakturę, dźwięk, który wydaje. To bezpośrednie zetknięcie się z otoczeniem we wszystkich jego wymiarach zwiększa świadomość ruchową i rozwija wyobraźnię przestrzenną. Z pozoru łatwa zabawa to w istocie intensywna praca neurologiczna.

Proces integracji sensorycznej, bo tak nazywamy zdolność układu nerwowego do odbierania, porządkowania i właściwego reagowania na bodźce, kształtuje się intensywnie właśnie w pierwszych latach życia. Badania nad procesami integracji sensorycznej wskazują, że sprawne przetwarzanie bodźców jest podstawą późniejszej koncentracji, uczenia się i regulacji emocjonalnej, o czym pisaliśmy w innym artykule. Innymi słowy: to, czego dziecko doświadcza przez zmysły w pierwszych latach, staje się fundamentem, na którym oprze się gotowość szkolna. To pozwala trochę inaczej spojrzeć na bałagan na stole przy lepieniu z plasteliny, prawda?  

Podstawową zasadą zabaw sensorycznych jest to, aby odbywały się swobodnie, co często niestety wiąże się z masą sprzątania. Żeby nie ograniczać dziecku możliwości eksplorowania, a jednocześnie się nie złościć plamami, trzeba dobrze przygotować stanowisko pracy. Zwykła podkładka potrafi czasem być prawdziwym game changerem. W niektórych zestawach, na przykład z kolekcji My First dla najmłodszych, podkładka jest od razu dołączona do farb.

Rodzaje zabaw sensorycznych – od wody po glinę

Zabawy sensoryczne to nie jeden rodzaj aktywności, lecz szeroki wachlarz możliwości. Różne materiały angażują różne zmysły i różne grupy mięśni – warto więc stopniowo rozszerzać repertuar, obserwując, na co dziecko reaguje z największym zaangażowaniem.

• Zabawy z wodą i pianką to najłatwiejszy punkt startowy, dostępny praktycznie od niemowlęctwa. Przelewanie, chlapanie, wyławianie przedmiotów z pianki – proste działania, które dają mnóstwo doznań dotykowych i uczą związków przyczynowo-skutkowych.

Do tej zabawy potrzebujesz w zasadzie jedynie miseczki z wodą, jednak ciekawą alternatywą są flamastry na wodę, które wyciągają kolor ze specjalnych kolorowanek. Oprócz nauki precyzji i zrozumienia związków przyczynowo-skutkowych dodają jeszcze do zabawy elementu magii. 

• Piasek kinetyczny i masa solna to kolejny krok: materiały, które można formować, ugniatać i kształtować. Dają dziecku pierwsze doświadczenie z nadawaniem formy czemuś, co wcześniej jej nie miało.
• Zabawy z produktami spożywczymi – ryżem, makaronem, kaszą – angażują nie tylko dotyk, ale i słuch: szum sypkiego materiału, dźwięk uderzeń o miskę. Jednocześnie są całkowicie bezpieczne nawet dla najmłodszych, którzy wszystko sprawdzają ustami.
• Malowanie palcami i farbami to forma zabawy sensorycznej, która łączy stymulację dotykową z pierwszą ekspresją twórczą – więcej o tym, jak wybrać odpowiednie farby dla najmłodszych, przeczytasz w naszym artykule o farbach do malowania palcami.

Lepienie z plasteliny i gliny zamyka ten przegląd nie przypadkowo. To aktywność, która pod względem korzyści rozwojowych stoi na zupełnie innym poziomie niż pozostałe.

Dlaczego lepienie z plasteliny i gliny jest wyjątkowe?

Większość zabaw sensorycznych angażuje zmysły w sposób pasywny lub półaktywny: dziecko dotyka, przesypuje, obserwuje. Lepienie wymaga aktywnej  i świadomej pracy. Ugniatanie, wałkowanie, ściskanie, spłaszczanie, wyciąganie – każda z tych czynności to intensywny trening mięśni dłoni, nadgarstka i przedramienia, angażujący partie, które za kilka lat będą odpowiedzialne za trzymanie ołówka i pisanie liter. 

Badania nad modelowaniem form przestrzennych przez dzieci w wieku przedszkolnym potwierdzają, że regularne zajęcia z materiałami plastycznymi – plasteliną, gliną, masą solną – wzmacniają siłę mięśni dłoni i wspierają rozwój myślenia wyobrażeniowego, co przekłada się na lepszą sprawność manualną i rozwój wyobraźni przestrzennej.

Warto też pamiętać, że lepienie z plasteliny na każdym etapie rozwoju działa podobnie, ale inaczej. Jak to możliwe? Roczne dziecko uderza i gniecie – eksploruje opór materiału. Czterolatek lepi kulki i toczy wałeczki, zaczyna łączyć elementy. Ośmiolatek planuje, konstruuje, buduje trójwymiarowe formy z wyraźnym zamiarem. Plastyczna masa rośnie razem z dzieckiem i nie traci na funkcjonalności.

Lepienie wspiera też koncentrację i regulację emocjonalną. Wymaga skupienia inaczej niż szybkie malowanie – nie daje natychmiastowego efektu, uczy cierpliwości i powracania do niedokończonego działania. A rytmiczne ugniatanie plasteliny ma działanie wyciszające, które rodzice maluchów w trudnych chwilach szybko zaczynają doceniać – nie tylko dla dzieci.

O regulacji emocjonalnej dzieci przeczytasz więcej tutaj.

Plastelina czy glina – kiedy co?

Dla dzieci do około 5 roku życia lepszym wyborem jest plastelina lub miękka masa plastyczna: łatwa w użyciu, nie wymaga przygotowania, nie wysycha i wybacza błędy. Dziecko może wielokrotnie przerabiać tę samą formę, co samo w sobie jest wartościowe – uczy, że efekt końcowy jest rezultatem procesu, nie jednego ruchu.

Glina to materiał dla nieco starszych dzieci. Jest bardziej wymagająca – twardnieje, wymaga konsekwencji, ale daje też trwalsze efekty i poczucie tworzenia czegoś trwałego i użytecznego. Praca z gliną to wejście w świat prawdziwego rzeźbienia, ze wszystkimi tego konsekwencjami: większą odpowiedzialnością za formę i większą satysfakcją z efektu. 

Zestawem, który daje maluchom złudzenie profesjonalnego studia ceramicznego jest koło garncarskie. 

Jak zacząć zabawy sensoryczne w domu? Kilka praktycznych wskazówek

Największą przeszkodą dla rodziców jest zwykle nie brak pomysłów, lecz brak gotowości na bałagan. Warto jednak pamiętać, że rola rodzica w zabawie sensorycznej to rola obserwatora – nie pomocnika, który poprawia i kieruje. Dziecko powinno czuć, że działa samodzielnie, ale z możliwością poproszenia o wsparcie.

Kilka rzeczy, które ułatwią start:

• Zacznij od tego, co masz w kuchni – mąka i woda to masa plastyczna, kasza manna to sypka tablica, ugotowany makaron to wyjątkowo śliskie i zadziwiające tworzywo.
• Dopasuj materiał do wieku – im młodsze dziecko, tym prostszy i bezpieczniejszy materiał; dla roczniaka wystarczy miska z ryżem, dla pięciolatka można sięgnąć po plastelinę z narzędziami.
• Zabezpiecz przestrzeń raz, a dobrze – mata silikonowa na stole, gazety na podłodze, fartuszek na dziecku; wtedy możesz naprawdę pozwolić maluchowi działać swobodnie.
• Daj czas i nie oceniaj efektu – w zabawie sensorycznej liczy się proces, nie produkt końcowy; lepienie bałwanka, który bardziej przypomina ufoludka, i tak było dla dziecka intensywnym doświadczeniem.
• Wprowadzaj nowe materiały stopniowo – świeżość bodźca utrzymuje zaangażowanie; jeśli plastelina traci na atrakcyjności, czas na glinę, masę solną albo narzędzia do lepienia.

Ten impuls, który każe dziecku sięgać po każdą nieznaną teksturę, jest jednym z najcenniejszych darów, z którymi przychodzi na świat. Zabawy sensoryczne pozwalają go pielęgnować – nie wbrew rodzicielskiemu zdrowiu psychicznemu, ale z nim. Wystarczy dobry materiał, zabezpieczony blat i odrobina gotowości na to, że przez chwilę będzie brzydko. Efekty zostają na długo. Sprawdź nasze produkty do zabaw sensorycznych i znajdź coś odpowiedniego dla swojego dziecka!